Türkiye, onlarca yıl boyunca yoğun iç göç dalgalarına sahne olmuş ve bu süreç hızlı, plansız ve büyük ölçüde imara aykırı bir kentleşmeyi beraberinde getirmiştir. 1950'li yıllardan başlayarak kırdan kente yönelen göçler, artan konut talebini karşılamak amacıyla yapı ruhsatı alınmadan gerçekleştirilen yapılaşmalara ve çarpık bir kent dokusunun oluşmasına yol açmıştır. Çevre kirliliğinin yalnızca hava, su ve toprak boyutundan ibaret olmadığının anlaşılmasıyla birlikte, ruhsatsız ve imar mevzuatına aykırı yapılaşmanın da bir çevre kirliliği biçimi olduğu kabul edilmiştir.

Bu çerçevede hukuk sistemimiz, çevreyi salt idari tedbirlerle değil ceza hukuku araçlarıyla da koruma yolunu benimsemiştir. 1 Haziran 2005 tarihinde yürürlüğe giren 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun "Topluma Karşı Suçlar" başlıklı bölümünde, "Çevreye Karşı Suçlar" alt başlığı altında yer alan 184. madde, imar kirliliğine neden olma suçunu ilk kez müstakil bir ceza hukuku normu olarak düzenlemiştir. Bu düzenlemeyle birlikte ruhsatsız ya da ruhsata aykırı inşaat faaliyetleri yalnızca idari para cezası veya yıkımla değil, hapis cezasıyla da müeyyidelendirilir hale gelmiştir.

İşbu yazımızda; söz konusu suçun yasal çerçevesini, unsurlarını, kimler tarafından işlenebileceğini, idari ve cezai yaptırımların nasıl kesiştiğini, imar barışı düzenlemesinin suça etkilerini ve etkin pişmanlık hükmünden yararlanma koşullarını hukuki boyutuyla ele almaktadır.

1. İmar Kirliliğine Neden Olma Suçunun Hukuki Çerçevesi

Türk Ceza Kanunu'nun 184. maddesi, "imar kirliliğine neden olma" başlığını taşımakta ve üç ayrı bağımsız hareketi suç olarak tanımlamaktadır. Madde metnindeki her bir fıkra, farklı bir özne, farklı bir eylem biçimi ve farklı bir ceza öngörmektedir. Bunun yanı sıra aynı maddenin beşinci fıkrası, belirli koşulları yerine getiren failler lehine etkin pişmanlık hükmü içermektedir.

 

1.1. Suçla Korunan Hukuki Değer

Suçun düzenlenmesindeki temel amaç, toplumun sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkının ceza hukuku güvencesiyle korunmasıdır. 1982 Anayasası'nın 56. maddesi, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşamayı temel bir hak olarak güvence altına almış; çevreyi geliştirme ve çevre kirlenmesini önlemeyi hem devletin hem de vatandaşların ödevi saymıştır. TCK m.184, bu anayasal güvencenin ceza hukuku alanındaki yansımasını oluşturmaktadır.

Öte yandan suçun koruduğu değer yalnızca doğal çevreyle sınırlı değildir. Yapay çevre olarak adlandırılan ve insan eliyle oluşturulan kentsel doku da koruma kapsamına dahildir. İmar mevzuatına aykırı yapılaşma; estetik açıdan olumsuz bir görüntünün ötesinde altyapı eksiklikleri, can ve mal güvenliği riskleri ile sürdürülebilir kentleşmenin önündeki en ciddi engellerden biri olarak değerlendirilmektedir.

2. Suçun Unsurları

2.1. TCK m.184/1 — Ruhsatsız veya Ruhsata Aykırı Bina Yapma/Yaptırma

Birinci fıkra, suçun en yaygın ve en çok soruşturmaya konu olan biçimini düzenlemektedir. Bu fıkra kapsamında suç teşkil edebilecek eylem olarak yapı ruhsatı alınmadan ya da alınan ruhsata aykırı olarak bina inşa etmek veya inşa ettirmek öngörülmüştür.

Ruhsatsız yapı: Yetkili makamdan herhangi bir yapı izni alınmaksızın gerçekleştirilen inşaat faaliyetidir. 3194 sayılı İmar Kanunu'na göre yapı ruhsatı alma zorunluluğu; belediye ve mücavir alan sınırları içinde belediyeler, bu sınırların dışında kalan yerlerde ise valilikler tarafından uygulanmaktadır.

Ruhsata aykırı yapı: Ruhsat alınmakla birlikte ruhsatta ve eklerinde belirlenen koşullara, çizim ve projelere, kat adedine, taban alanına, komşu mesafelerine veya diğer teknik şartlara aykırı olarak gerçekleştirilen inşaat faaliyetidir. Önemli bir coğrafi sınırlama olarak belirtmek gerekir ki TCK m.184/4 uyarınca birinci ve ikinci fıkra hükümleri yalnızca belediye sınırları içinde veya özel imar rejimine tabi yerlerde uygulanabilmektedir. Üçüncü fıkra bakımından ise bu sınırlama aranmamaktadır.

Kanun metninde açıkça 'bina' ifadesi kullanılmıştır; bu kavram 'yapı'dan daha dardır.

İmar Kanunu m.5'e göre bina; kendi başına kullanılabilen, üstü örtülü, insanların içine girebileceği ve oturma, çalışma, eğlenme, dinlenme, ibadet ile hayvan ve eşya barındırma amacına yarayan yapılardır. Buna karşılık bahçe duvarı, istinat duvarı, yüzme havuzu, köprü, tünel, yol ve iskele gibi yapılar bina tanımına uymadığından TCK m.184/1'in uygulama kapsamına girmez. Her bina yapıdır; ancak her yapı bina değildir. Bu ayrımın suçun oluşup oluşmayacağının belirlenmesinde belirleyici önemi bulunduğu kabul edilmektedir.

 

2.2. TCK m.184/2 - Ruhsatsız Şantiyelere Hizmet Bağlantısına İzin Verme

İkinci fıkra, ruhsatsız olarak başlatılmış inşaatlar nedeniyle kurulan şantiyelere elektrik, su veya telefon bağlantısı yapılmasına müsaade eden kişileri muhatap almaktadır. Suçun özgü suç niteliği taşıdığı ve failin ancak söz konusu bağlantıyı yapmaya yetkili kişi olabileceği Yargıtay kararları ile doktrinin önemli bir bölümünce kabul görmektedir; bununla birlikte komşudan kaçak hat çekilmesi gibi fiilî bağlantı kurulması hallerinde farklı suç tiplerinin uygulanabileceği de ifade edilmektedir.

Bu fıkra kapsamında sorumlu tutulabilecek kişiler; TEDAŞ, BEDAŞ gibi elektrik dağıtım kuruluşları çalışanları ile İSKİ, ASKİ gibi su idaresi yetkilileri ve telefon/iletişim hizmetleri sağlayıcılarının ilgili personeli olabilir. Söz konusu kişiler kamu görevlisi olmak zorunda değildir; özel hukuk tüzel kişileri bünyesinde görev yapan yetkililer de bu hüküm kapsamında sorumlu tutulabilir. Suç, ani hareketli bir suç niteliğinde olduğundan müsaadeyi veren yetkili kişinin daha sonra görevden ayrılması halinde yeni yetkiliyi bu fıkra kapsamında sorumlu tutmanın mümkün olmadığı değerlendirilmektedir; ancak somut koşullar gerçekleşmişse görevi kötüye kullanma suçunun gündeme gelebileceği kabul edilmektedir.

2.3. TCK m.184/3 - Yapı Kullanma İzni Bulunmayan Binada Sınai Faaliyete İzin Verme

Üçüncü fıkra, yapı kullanma izni (iskan belgesi) alınmamış binalarda herhangi bir sınai faaliyetin icra edilmesine müsaade eden kişileri suç faili olarak tanımlamaktadır. Bu fıkra da özgü suç niteliği taşımakta olup fail, ancak söz konusu faaliyete izin verme konusunda yasal yetkiye sahip kişi olabilir. Ceza miktarı diğer fıkralara göre daha ağırdır: 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası öngörülmüştür.

3. Suçun Faili: Kimler Sorumlu Tutulabilir?

TCK m.184/1 bakımından fail, herhangi bir kişi olabilir; suç bu fıkra kapsamında özgü suç niteliği taşımaz. Öte yandan uygulamada fail olarak değerlendirilebilecek kişiler aşağıdaki şekilde sıralanabilir:

•       Binayı bizzat inşa eden kişi (yapan)

•       İnşaatı kendi adına yaptıran arsa sahibi veya mal sahibi (yaptıran) - ruhsatsız yapıldığını bilmesi kaydıyla

•       Yüklenici (müteahhit) - ruhsatsız veya ruhsata aykırı inşaat konusunda irade sahibi olması halinde

•       İnşaatı ruhsatsız ya da ruhsata aykırı olduğunu bilerek gerçekleştiren usta, kalfa veya inşaat işçisi

 

 

4. Manevi Unsur: Kast Zorunluluğu

TCK m.184 kapsamındaki tüm hareketler için manevi unsur kasttan ibarettir; taksirle (ihmalden) işlenebilir bir biçim kanunda öngörülmemiştir. Bu çerçevede söz konusu suçun oluşabilmesi için failin, gerçekleştirdiği eylemin ruhsatsız yahut ruhsata aykırı nitelik taşıdığını bilmesi ve bu iradeyle hareket etmesi gerekmektedir.

Özellikle inşaat sürecinde çalışan usta, kalfa veya işçiler açısından değerlendirme yapılırken hayatın olağan akışı dikkate alınmalıdır. Kişinin inşaatın ruhsatsız ya da ruhsata aykırı olduğunu bilemeyeceği, makul şekilde kabul görebilecek durumlarda kastın oluşmadığı ve dolayısıyla cezai sorumluluğun doğmayabileceği değerlendirilmektedir. Bilinmeyen bir husus açısından kastın varlığından söz edilemeyeceği kabul edilmektedir.

5. İdari ve Cezai Yaptırımların Bir Arada Uygulanması

Ruhsatsız ya da ruhsata aykırı yapılaşma, hem idari hem de cezai yaptırıma konu olmaktadır. Bu iki yaptırım birbirini dışlamaz; eş zamanlı uygulanabilir.

5.1. İdari Yaptırımlar - 3194 Sayılı İmar Kanunu

•       İmar Kanunu m.32: Ruhsata aykırı veya ruhsatsız yapılar hakkında yıkım kararı alınması.

•       İmar Kanunu m.42: İdari para cezası uygulanması. 2020 yılında 7221 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikle; yapının niteliğine, sınıfına, bulunduğu alana ve aykırılığın büyüklüğüne göre belirlenmek üzere bin Türk Lirasından az olmamak üzere idari para cezası öngörüldüğü kabul edilmektedir.

 

5.2. Cezai Yaptırımlar - TCK m.184

•       TCK m.184/1 ve m.184/2: 1 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası. Alt sınırın 1 yıl olması nedeniyle TCK m.50/1/a uyarınca adli para cezasına çevrilebilme imkânı doğmaktadır.

•       TCK m.184/3: 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası. TCK m.50/1 uyarınca kısa süreli (1 yıl ve altı) hapis cezaları adli para cezasına çevrilebilmekte olduğundan, alt sınırı 2 yıl olan bu fıkra kapsamında hapis cezasının adli para cezasına çevrilmesinin mümkün olmadığı değerlendirilmektedir.

 

 

6. İmar Barışı Düzenlemesi ve Suça Etkileri

3194 sayılı İmar Kanunu'na 11.05.2018 tarihinde 7143 sayılı Kanun ile eklenen Geçici Madde 16, imar barışı olarak bilinen ve 31.12.2017 tarihinden önce inşa edilmiş ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapılar için yapı kayıt belgesi verilmesini öngören kapsamlı bir düzenleme niteliği taşımaktadır.

Türkiye'de imar affı köklü bir geçmişe sahiptir. 1948 yılından bu yana on beşin üzerinde imar affı kanunu yürürlüğe girmiştir. Bu afların toplumsal algı üzerindeki sonucu ise çoğunlukla olumlu olmamıştır.

6.1. Yapı Kayıt Belgesi ve Hukuki Niteliği

İmar barışı kapsamında alınan yapı kayıt belgesi, yapıyı teknik anlamda ruhsatlı kılmamakta; ancak kaydı altına alarak belirli cezai sonuçları önleme işlevi görmektedir. Ancak bu belgenin, TCK m.184/5 kapsamındaki etkin pişmanlık koşullarını kendiliğinden yerine getirmediği kabul edilmektedir. Yapı kayıt belgesinin yapıyı fiilen imar planına ve ruhsat koşullarına uygun hale getirmediği; yalnızca kayıt altına alınmasını sağladığı kabul edilmektedir.

6.2. İmar Barışının Üç Fıkraya Etkisi

•       TCK m.184/1 bakımından: Yapı kayıt belgesi alınan binalar için kamu davası açılmaz; dava açılmışsa düşme kararı verilir; mahkumiyet kararı mevcutsa tüm sonuçları ile ortadan kalkar. Ancak bu uygulamanın yalnızca tamamlanmış yapılar için geçerli olduğu, inşaat halindeki yapılar bakımından uygulanamayacağı kabul edilmektedir.

•       TCK m.184/6 Uyarısı: İkinci ve üçüncü fıkra hükümleri, 12 Ekim 2004 tarihinden önce inşa edilmiş yapılar bakımından uygulanmaz (Ek: 29/6/2005 – 5377/21 md.). Bu tarihten önce yapılmış binalara ilişkin m.184/2 ve m.184/3 kapsamındaki cezai sorumluluk hiçbir koşulda doğmayacağından, imar barışı değerlendirmesi bu fıkralar bakımından yalnızca 12 Ekim 2004 sonrası inşa edilmiş yapılar için anlam taşımaktadır.  TCK m.184/2 bakımından: İmar barışının bu fıkraya doğrudan etkisi bulunmamaktadır. Zira m.184/2'nin konusu, inşaat sürecinde kurulan şantiyelerdir; tamamlanmış ve yapı kayıt belgesi almış yapılar bu kapsamda değerlendirilemez.

•       TCK m.184/3 bakımından: Yapı kayıt belgesi alınan binalarda işyeri açma ve çalışma ruhsatının yapı kullanma izin belgesi aranmaksızın düzenlenebileceğine ilişkin tebliğ hükmü, normlar hiyerarşisi bakımından sorunlu bulunmaktadır. Bu nedenle TCK m.184/3'ün uygulanmasında söz konusu tebliğ hükmünün göz ardı edilmesi gerektiği ileri sürülmektedir.

 

7. Etkin Pişmanlık Hükmü - TCK m.184/5

TCK m.184'ün beşinci fıkrası, birinci ve ikinci fıkra kapsamında suç işleyen faile etkin pişmanlık imkânı tanımaktadır. Bu hüküm uyarınca, ruhsatsız veya ruhsata aykırı olarak inşa edilmiş binanın imar planına ve ruhsatına uygun hale getirilmesi halinde; kamu davası açılmaz, açılmış olan kamu davası düşer, mahkûm olunan ceza ise bütün sonuçlarıyla ortadan kalkar.

 

8. Zamanaşımı ve Görevli Mahkeme

8.1. Dava Zamanaşımı

İmar kirliliğine neden olma suçu, TCK'nın genel zamanaşımı hükümlerine tabidir. Suçun üst sınırı 5 yıl hapis cezası olduğundan dava zamanaşımı süresi 8 yıldır. Zamanaşımı süresinin hesaplanmasında suçun işlendiği tarihin esas alındığı hallerde, fiilin işlenme tarihinden itibaren bu sürenin işlemeye başladığı kabul edilmektedir.

8.2. Görevli ve Yetkili Mahkeme

TCK m.184 kapsamındaki davalar, Asliye Ceza Mahkemelerinde görülmektedir. Yetki ise suçun işlendiği yer mahkemesine aittir; ruhsatsız yapının bulunduğu yer bu anlamda belirleyicidir. Davayı açma yetkisinin kural olarak Cumhuriyet Savcılığına ait olduğu; imar kirliliğine neden olma suçunun şikâyete bağlı suçlar arasında yer almadığı ve re'sen soruşturulduğu kabul edilmektedir.

Sık Sorulan Sorular

Yıllarca ruhsatsız olan bir binada oturuyorum. Suç işlemiş sayılır mıyım?

Hayır. TCK m.184/1 kapsamında fail, binayı yapan veya yaptırandır. Yapıyı sonradan devralan, satın alan ya da kiracı olarak kullanan kişinin bu suçun faili sayılmayacağı kabul edilmektedir. Ancak söz konusu yapı nedeniyle 3194 sayılı İmar Kanunu kapsamında idari süreçlerle muhatap olmanız söz konusu olabilir.

 

Müteahhit ruhsat almadan inşaat yaptı. Arsa sahibi olarak ben de sorumlu tutulur muyum?

Arsa sahibinin cezai sorumluluğu, ruhsatsız ya da ruhsata aykırı inşaattan haberdar olup olmadığına bağlıdır. Arsa payı karşılığı inşaat sözleşmelerinde müteahhidin, arsa sahibinden herhangi bir talimat almaksızın mevzuata aykırı biçimde inşaat yapması halinde, arsa sahibinin kastı bulunmadığından cezai sorumluluğunun doğmayabileceği değerlendirilmektedir. Bununla birlikte, ruhsatsız yapının varlığından haberdar olup buna rağmen süreci durdurmayan arsa sahibinin sorumluluğu doğabilir.

 

Elektrik aboneliği için başvurmadan önce bina ruhsatını kontrol etmek zorunda mıyım?

TCK m.184/2 kapsamında bağlantı yapmaya yetkili kişiler, ruhsatsız inşaat şantiyelerine elektrik, su veya telefon bağlantısı yapılmasına müsaade etmekten kaçınmakla yükümlüdür. Suçun oluşabilmesi için ilgili personelin, başvuruya konu yapının ruhsatsız bir inşaat nedeniyle kurulmuş bir şantiye olduğunu bilerek hareket etmesi; yani kastının bulunması gerekmektedir. Suç taksirle işlenemez; bilmeksizin verilen onaylar cezai sorumluluk doğurmamalıdır.

 

2018 imar barışından yararlandım ve yapı kayıt belgesi aldım. Hakkımdaki dava düşer mi?

Öncelikle şunu belirtmek gerekir: TCK m.184/6 uyarınca m.184/2 ve m.184/3 hükümleri 12 Ekim 2004 tarihinden önce yapılmış yapılara uygulanmaz; bu tarihten önceki yapılar için söz konusu fıkralar zaten işlevsizdir. Yapı kayıt belgesi alınan ve artık ruhsatlı yapı statüsüne geçen binalar bakımından TCK m.184/1 kapsamında kamu davası açılamaz; açılmışsa düşme kararı verilir; kesinleşmiş mahkumiyet kararı dahi tüm sonuçlarıyla ortadan kalkar. Ancak yapı kayıt belgesinin TCK m.184/5'teki etkin pişmanlık koşulunu karşılamadığı ayrıca değerlendirilmelidir.

 

Hapis cezası para cezasına çevrilebilir mi?

TCK m.184/1 ve m.184/2 kapsamında öngörülen alt sınır 1 yıl olduğundan, TCK m.50/1/a uyarınca hapis cezasının adli para cezasına çevrilmesi mümkündür. TCK m.184/3'te alt sınır 2 yıl olduğundan bu fıkra bakımından söz konusu çevirme imkanı daha sınırlıdır. Her iki durumda da hâkimin somut olayı değerlendirerek takdir yetkisini kullanacağı gözetilmelidir.

 

Yapımı henüz devam eden ruhsatsız bir inşaatım var. Ne yapmalıyım?

İnşaata derhal ara verilerek yetkili belediyeden ya da ilgili idareden ruhsat başvurusunda bulunulması en doğru hukuki tutumdur. Binanın tamamlanmış ve ruhsata uygun hale getirilmiş olmasının, TCK m.184/5 kapsamında etkin pişmanlıktan yararlanma imkanı doğurabileceği değerlendirilmektedir. Devam eden bir inşaatın imar barışı kapsamında yapı kayıt belgesiyle hukuki statü kazanması ise mümkün değildir; bu belge yalnızca tamamlanmış yapılar için söz konusudur. Her durum kendi içerisinde farklı süreçler barındırdığından; mutlaka avukat desteği alınması gerekmektedir.

 

Suç savcılık tarafından mı soruşturulur, yoksa şikayet mi gerekmektedir?

İmar kirliliğine neden olma suçu re'sen soruşturulan suçlar arasında yer almaktadır. Bu nedenle mağdurun ya da ilgililerin şikayetine gerek olmaksızın Cumhuriyet Savcılığı soruşturmayı kendiliğinden başlatabilir. Belediye zabıtasının ihbarı, kaçak yapı tespiti raporları ve ilgili kurum bildirimleri soruşturmanın tetiklendiği başlıca kaynaklardandır.

 

Sonuç

İmar kirliliğine neden olma suçu, yüzeysel biçimde değerlendirildiğinde salt idari bir kural ihlali gibi görünse de özünde hem birey hem de toplum düzleminde ağır hukuki ve cezai sonuçlar doğuran bir çevre suçudur. TCK m.184, Türk ceza hukukunda yapı ruhsatı alınmadan ya da ruhsata aykırı inşaat gerçekleştirmeyi, ruhsatsız şantiyelere kamu hizmetleri bağlantısı yapılmasına izin vermeyi ve iskân belgesi bulunmayan binalarda sınai faaliyet yürütülmesine olanak tanımayı bağımsız suç tipleri olarak düzenlemektedir.

Söz konusu suç yalnızca müteahhitler ya da arsa sahipleriyle sınırlı değildir; bilgi ve irade unsurunun varlığı kaydıyla inşaat sürecindeki her aktör ile kamu hizmetleri bağlantısına onay veren yetkililer de fail olarak değerlendirilebilir. Bu nedenle ruhsat süreçlerinin titizlikle takip edilmesi, yapı denetimine gereken özenin gösterilmesi ve herhangi bir aykırılık tespit edildiğinde ivedilikle hukuki danışmanlık alınması büyük önem taşımaktadır.

İmar barışı kapsamında yapı kayıt belgesi alınmış olmak, belirli koşullar çerçevesinde cezai kovuşturmayı sona erdirmektedir; ancak bu düzenlemenin tüm suç tipleri bakımından geçerli olmadığı ve ileride yeni bir af düzenlemesinin öngörülüp öngörülmeyeceğinin belirsiz olduğu gözetilmelidir. Hukuki riskleri önceden yönetmek, ortaya çıktıktan sonra karşı mücadele etmekten her zaman daha etkilidir.