Edinilmiş Mallara Katılma Rejiminin Esasları

Evlilikte mal rejimi, eşlerin sahip oldukları mallar üzerindeki yönetim, kullanım ve tasarruf yetkilerini ile evlilik sona erdiğinde bu malların nasıl paylaşılacağını düzenler. Türk Medeni Kanunu (TMK) eşlere birden fazla mal rejimi seçeneği tanımaktadır; ancak eşler herhangi bir seçim yapmamışlarsa kural olarak edinilmiş mallara katılma rejimi geçerli olur (TMK m. 202). Bu rejim, 01.01.2002 tarihinden itibaren 01.01.2002 tarihinden sonraki dönem bakımından yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılma rejimidir; 01.01.2002 öncesi dönem ise geçiş hükümleri çerçevesinde ayrıca değerlendirilir. Başka bir ifadeyle evlilik sırasında ayrıca bir işlem yapılmasına gerek olmaksızın, yasal düzenleme gereği her evlilikte bu rejim geçerlidir.

Bu rejimde evlilik süresince her eşin malvarlığı birbirinden ayrı kalır; paylaşım ancak mal rejiminin sona ermesinin ardından gerçekleştirilen tasfiye ile gündeme gelir. Edinilmiş mallara katılma rejiminde kural, malların aynen paylaşılması değil; tasfiye sonunda hesaplanan artık değer üzerinden diğer eş lehine bir alacak hakkı doğmasıdır. Evlilik boyunca bir malın mülkiyeti kimin adına tescil edilmişse, mal rejimi sona erdiğinde de kural olarak o eşe ait olmaya devam eder. Diğer eşin hakkı ise mülkiyet değil, belirli koşullar altında doğan bir alacak hakkıdır.

 

Edinilmiş Mal ile Kişisel Mal Ayrımı

Katılma alacağının hesaplanmasında her eşin malları iki gruba ayrılır. Yalnızca edinilmiş mallar tasfiyeye ve dolayısıyla paylaşıma tabi tutulur; kişisel mallar bu hesabın dışında kalır.

Edinilmiş Mallar (TMK m. 219)

Her eşin mal rejimi süresince karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleri edinilmiş mal sayılır. Edinilmiş mal sayılabilmesi için kural olarak mal rejiminin devamı sırasında ve eşin karşılığını vererek edinilmiş olması gerekir, yani ivazlı biçimde elde edilmiş olması. Kısaca söylemek gerekirse, evlilik süresinde emek ya da para karşılığı elde edilen her şey kural olarak bu kapsamda değerlendirilir.

•       Çalışmanın karşılığı olan kazançlar: Maaş, serbest meslek gelirleri, prim ve benzeri gelirler.

•       Sosyal güvenlik ödemeleri: SGK, Bağ-Kur ve benzeri kurumlardan alınan gelirler.

•       Çalışma gücünün kaybı nedeniyle alınan tazminatlar: İş kazası ya da meslek hastalığından kaynaklanan tazminatlar.

•       Edinilmiş malların gelirleri: Kişisel malların gelirleri: Kişisel mallar tasfiyeye dahil edilmese de, kişisel bir maldan evlilik süresince elde edilen gelirler (örneğin miras yoluyla edinilen bir taşınmazdan alınan kira geliri) kural olarak edinilmiş mal sayılır (TMK m. 219/4).

•       Kişisel mallar yerine geçen değerler: Edinilmiş malların yerine geçen değerler de edinilmiş mal sayılır; buna karşılık kişisel malların yerine geçen değerler kişisel mal niteliğini korur.

 

Kişisel Mallar (TMK m. 220)

Kişisel mallar tasfiyeye dahil edilmez ve karşı eşin katılma alacağı hesabında dikkate alınmaz. Kanun, kişisel malları sınırlı biçimde saymıştır; bu nedenle bir malvarlığı değerinin kişisel mal olduğu iddia ediliyorsa bunun somut biçimde ortaya konulması gerekir. Kanunda sayılanlar dışındaki bir mal grubunun kişisel mal olarak kabul edilmesi mümkün değildir.

•       Mal rejimi başlamadan önce sahip olunan mallar: Evlenmeden önceki birikimler ve mülkler.

•       Miras yoluyla ya da karşılıksız kazanılan mallar: Bağış, miras, vasiyet yoluyla edinilen mallar.

•       Yalnızca kişisel kullanıma yarayan eşyalar: Giyim eşyaları, kişisel takılar gibi değerler.

•       Manevi tazminat alacakları: Kişilik hakkının ihlali nedeniyle hükmedilen manevi tazminatlar.

 

Mal Rejiminin Sona Ermesi

Katılma alacağı, mal rejiminin sona ermesine bağlı bir tasfiye alacağıdır; bu nedenle esasen mal rejimi sona erdikten sonra hesaplanıp talep edilebilir. TMK m. 225 mal rejimini sona erdiren halleri düzenlemektedir. Bu haller ve mal rejiminin sona erme tarihleri birbirinden farklıdır. Özellikle boşanma davalarında, mal rejiminin boşanma kararının kesinleştiği tarihte değil, davanın açıldığı tarihte sona erdiğinin bilinmesi uygulamada önem taşımaktadır.

•       Boşanma: Boşanma hâlinde mal rejimi, boşanma davasının açıldığı tarih itibarıyla sona ermiş sayılır (TMK m. 225/II). Dava tarihi belirleyicidir.

•       Evliliğin iptali: Boşanmadaki gibi dava tarihi esas alınır.

•       Başka bir mal rejimine geçiş: Eşler mal rejimi sözleşmesiyle mevcut rejimi değiştirebilir; bu halde mal rejimi sözleşmenin yapıldığı tarihte sona erer.

•       Hâkimin mal ayrılığına karar vermesi: Bu halde de mal rejimi dava tarihinden itibaren sona erer.

 

Artık Değer ve Katılma Alacağının Belirlenmesi

Mal rejimi sona erdikten sonra tasfiye sürecinde her eşin edinilmiş mallarının aktif değerinden bu mallara ilişkin borçlar düşüldükten sonra kalan tutar, o eşin artık değerini oluşturur. (TMK m. 231) Katılma alacağı ise bu artık değerin yarısı üzerinden hesaplanan ve diğer eşe ödenmesi gereken tutardır. (TMK m. 236) Örneğin bir eşin edinilmiş mallarından borçlar düşüldükten sonra 400.000 TL artık değer kalıyorsa, diğer eşin bu eşten talep edebileceği katılma alacağı 200.000 TL olur.

 

Katılma alacağı kanundan doğan bir alacak hakkıdır ve hakkın kullanılması için talep eden eşin o malın edinilmesine katkıda bulunmuş olması gerekmez. Evlilik süresince gelir elde etmemiş ya da çalışmamış olan eşin de katılma alacağı hakkı bulunmaktadır.

 

Katılma Alacağının Doğumu

Katılma alacağının doğumu ve muaccel hâle gelme anı kanunda açık biçimde düzenlenmemiştir; bu nedenle konu öğretide ve uygulamada tartışmalıdır. Bu husus zamanaşımı başlangıcı açısından da belirleyici nitelik taşımaktadır.

Tasfiye tamamlanmadan kimin alacaklı, kimin borçlu olduğu belirsizdir; ayrıca alacağın miktarı da tasfiye sonucuna bağlıdır. Belirlilik kazanmamış bir alacağın devir ve haciz gibi tasarruflara konu olması hukuki açıdan isabetsiz olur. Bu nedenle katılma alacağının tasfiyenin tamamlanmasıyla doğduğunun kabulü daha yerindedir. Pratik açıdan ifade etmek gerekirse: mal rejimi sona erdiğinde bile bir eşin diğerinden alacaklı olduğunu öne sürmesi tek başına hukuki sonuç doğurmaz; alacağın varlığı ve miktarı ancak tasfiyenin tamamlanmasıyla netleşir.

•       Tasfiye anlaşmayla gerçekleşmişse: Anlaşmanın yapıldığı tarihte katılma alacağı doğar.

•       Tasfiye dava yoluyla gerçekleşmişse: Tasfiyenin gerçekleştirilmesiyle (karar tarihinde) katılma alacağı doğar.

 

Muacceliyet ve Katılma Alacağının İfası

Doğmuş bir alacağın talep edilebilir hale gelmesi, yani muaccel olması, ifa zamanının gelmesini gerektirir. Katılma alacağı mal rejimi devam ederken talep edilemez; zira bu dönemde henüz doğmamıştır. Mal rejiminin sona ermesinden sonra tasfiye tamamlanana kadar da muacceliyetten söz edilemez. Alacağın doğmuş olması ile talep edilebilir olması birbirinden bağımsız kavramlardır; bir alacak önce doğar, ardından muaccel hale gelir.

Katılma alacağı tasfiyenin tamamlandığı anda muaccel olur. Tasfiye anlaşmayla gerçekleşmişse anlaşma tarihinde, dava yoluyla gerçekleşmişse karar tarihinde alacak muacceliyet kazanır.

Faiz ve Temerrüt

TMK m. 239/III uyarınca, aksine bir anlaşma yoksa tasfiyenin sona ermesinden itibaren katılma alacağına ve değer artış payına faiz işletilir. Anlaşmayla tasfiye yapılmışsa tasfiye anlaşmasının tarihi, dava yoluyla yapılmışsa karar tarihi faizin başlangıcıdır. Bu nedenle tasfiyenin gecikmesi, alacaklı eş açısından faiz hakkının başlangıcını da geciktirir.

Borçlu eşin borcunu ödeyemeyecek durumda olması halinde mahkemeden ifa zamanının ertelenmesi talep edilebilir. (TMK m. 239) Bu halde katılma alacağı erteleme kararında belirlenen tarihte muaccel olur.

 

Zamanaşımı: Süre ve Başlangıç Tarihi

Katılma alacağında zamanaşımı süresi ve bu sürenin başlangıç tarihi TMK'da açıkça düzenlenmemiş olup bu konudaki Yargıtay uygulaması yerleşik hâle gelmiştir. Zamanaşımı, alacaklının dava yoluyla hakkını talep edebildiği azami süreyi ifade eder; bu süre geçtikten sonra açılan davalarda karşı taraf zamanaşımı def'ini ileri sürebilir.

Katılma alacağı, kanundan doğan bir alacak hakkı olup özel bir zamanaşımı süresi öngörülmediğinden, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 17.04.2013 tarihli kararı (E. 2013/8-375) ile yerleşik hâle gelen içtihat doğrultusunda TBK m. 146 uyarınca on yıllık genel zamanaşımı süresi uygulanmaktadır. Bununla birlikte, TBK m. 153 gereği evlilik birliği devam ettiği sürece eşler arasındaki alacaklar için zamanaşımı işlemez; bu durum boşanma halinde sürenin pratikte boşanma kararının kesinleşmesiyle başladığı anlamına gelir.

 

 

 

Dava Sürecinde Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

Tasfiye ile Katılma Alacağı Aynı Davada İstenir

Tasfiye işlemi ile bu tasfiye sonucunda hesaplanan katılma alacağının tahsili kavramsal olarak birbirinden ayrılabilse de, uygulamada bu talepler çoğu zaman aynı dava içinde birlikte ileri sürülmektedir. Bu mümkündür; ancak tasfiye davası ile katılma alacağının ifası talebi birbirinden bağımsız nitelik taşımaktadır. Tasfiye sonucunda bir katılma alacağı çıkmazsa, alacağın ödenmesi de söz konusu olmayacaktır. Bir başka ifadeyle, önce tasfiye gerçekleşir ve ancak bunun sonucunda alacak miktarı belli olur; alacak miktarı belirlenmedikçe ödeme yükümlülüğü de doğmaz.

Belirsiz Alacak Davası

Katılma alacağının miktarı dava açılırken çoğu zaman kesin olarak bilinmemektedir; zira alacak miktarı tasfiyenin sonucuna göre şekillenmektedir. Uygulamada, katılma alacağının miktarının dava tarihinde tam olarak belirlenemediği hâllerde bu alacağın belirsiz alacak davası şeklinde ileri sürülebileceği kabul edilmektedir; ancak bu konuda somut olayın özellikleri ve öğretideki farklı görüşler ayrıca önem taşır. Belirsiz alacak davası, başlangıçta asgari bir miktar belirtilerek açılır; yargılama sırasında yargılama sırasında elde edilen bilgi ve bilirkişi incelemesi sonucuna göre talep artırılabilir.

Her Malvarlığı Değeri İçin Ayrı Dava Açılabilir

Somut uyuşmazlığın yapısına göre bazı malvarlığı değerleri bakımından ayrı talepler ileri sürülebilse de, usul ekonomisi ve çelişkili karar riskleri gözetilerek tasfiyenin mümkün olduğunca bütüncül değerlendirilmesi daha sağlıklı olur. Uygulamada belirli bir mülk ya da banka hesabı üzerindeki haklar için bağımsız tasfiye davaları görülmektedir.

Değerleme Tarihi: Tasfiye Tarihi

Tasfiyede malvarlığı değerleri, mal rejiminin sona erdiği andaki hukuki durumlarına göre dikkate alınır; buna karşılık hesaplamada, kural olarak tasfiye tarihindeki sürüm yani rayiç değer esas alınır. (TMK m. 235) Enflasyon ve değer artışları gözetildiğinde bu iki tarihin birbirinden uzak olması alacak miktarını önemli ölçüde etkileyebilir. Kısaca ifade etmek gerekirse, boşanma hâlinde bir malın edinilmiş mal mı yoksa kişisel mal mı olduğu, mal rejiminin sona erdiği tarihe göre belirlenir; bu malın tasfiyedeki ekonomik değeri ise kural olarak tasfiye tarihindeki rayiç bedel üzerinden hesaplanır. Uzun süren yargılamalarda bu iki tarih arasındaki fark belirleyici olabilmektedir.

 

Sıkça Sorulan Sorular

Katılma alacağı nedir?

Katılma alacağı; eşlerin evlilik süresince elde ettikleri edinilmiş malların tasfiye sonucunda diğer eş lehine doğan bir alacak hakkı olarak tanımlanabilir. TMK m. 236 uyarınca her eş, diğer eşin edinilmiş mallarından oluşan artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olabilir. Bu hakkın kanundan doğduğu ve katkı koşuluna bağlı olmadığı kabul edilmektedir.

Boşanmada hangi mallar paylaşıma girer, hangileri girmez?

Kural olarak yalnızca edinilmiş mallar (TMK m. 219) tasfiyeye dahil olabilir: ücret, serbest meslek gelirleri, SGK ödemeleri, kişisel malların gelirleri ve bunların yerine geçen değerler bunlar arasında sayılabilir. Miras veya bağış yoluyla edinilen mallar, evlenmeden önceki birikimler, manevi tazminat alacakları ve kişisel kullanıma özgü eşyalar ise kişisel mal (TMK m. 220) kapsamında değerlendirilebileceğinden tasfiye hesabına dahil edilmeyebilir. Bir malın kişisel mal olduğunu ileri süren tarafın bunu somut biçimde ortaya koyması gerektiği; aksi hâlde söz konusu değerin edinilmiş mal sayılabileceği kabul edilmektedir.

Katılma alacağı nasıl hesaplanır? Formül nedir?

Genel olarak şu adımların izlendiği görülmektedir: (1) Her eşin edinilmiş malları tespit edilir. (2) Bu malların toplam değerinden ilgili borçlar çıkarılır; kalan tutar 'artık değer' olarak adlandırılabilir. (3) Artık değerin yarısının karşı eşin katılma alacağını oluşturduğu kabul edilmektedir. Her iki eşin karşılıklı alacakları bulunuyorsa mahsuplaşma yoluna gidilebilir; bakiye alacaklı eşe ödenebilir. Değerlemede kural olarak tasfiye tarihi esas alınmaktadır.

Ev hanımının ya da çalışmayan eşin katılma alacağı hakkı var mıdır?

Genel kabule göre evet. Katılma alacağı hakkının, eşin ücretli bir işte çalışmış olmasına bağlı olmadığı; evlilik içinde gelir elde etmeyen eşin de kanundan doğan bu hakka sahip olabileceği değerlendirilmektedir. Ev işleri ve çocuk bakımı gibi aile içi katkıların da hukuki açıdan değer taşıyabileceği kabul görmektedir. Bu sistemin, ekonomik açıdan güçsüz konumdaki eşin tasfiye sonucundan pay alabilmesini mümkün kıldığı söylenebilir.

Evlenmeden önce alınan ev veya araba boşanmada paylaşıma girer mi?

Kural olarak hayır; mal rejiminin başlamadan önce sahip olunan malvarlığı değerlerinin kişisel mal kapsamında değerlendirileceği ve tasfiye hesabına dahil edilmeyeceği kabul edilmektedir. (TMK m. 220/2) Ancak dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta bulunmaktadır: söz konusu kişisel maldan evlilik süresince elde edilen kira geliri gibi getirilerin, malın kendisinden farklı olarak kural olarak edinilmiş mal sayılabileceği ve paylaşıma dahil olabileceği öngörülmektedir (TMK m. 219/4).

Boşanmada mal rejimi ne zaman sona erer? Tarih neden önemlidir?

Boşanma hâlinde mal rejiminin, boşanma davasının açıldığı tarih itibarıyla sona ermiş sayıldığı kabul edilmektedir. (TMK m. 225/II) Bu tarihten sonra edinilen malların tasfiyeye dahil edilmeyeceği öngörülmektedir. Malın hangi mal grubuna gireceği dava tarihi, tasfiyedeki değerinin ise kural olarak karar tarihi (tasfiye tarihi) itibarıyla belirleneceği değerlendirilmektedir. Uzun süren yargılamalarda bu iki tarih arasındaki fark alacak miktarını önemli ölçüde etkileyebilir.

Anlaşmalı boşanmada mal paylaşımı nasıl yapılır?

Eşlerin, anlaşmalı boşanma protokolünde mal rejimi tasfiyesini ve katılma alacağını serbestçe düzenleyebildiği görülmektedir. Usulüne uygun biçimde hazırlanmış tasfiye anlaşmalarının taraflar açısından bağlayıcı nitelik taşıyabileceği kabul edilmektedir. Ancak haklarını tam olarak bilmeden imzalanan protokollerin hak kayıplarına yol açabileceği gözetildiğinde, anlaşmadan önce hangi malların tasfiyeye dahil olabileceği, değerleme tarihi ve zamanaşımı gibi teknik konuların bir hukuk danışmanı eşliğinde değerlendirilmesi yerinde olacaktır.

Boşanmadan önce eş mal kaçırırsa ne olur? Mal devri tasfiyeyi etkiler mi?

TMK m. 229 uyarınca, mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmaksızın yapılan karşılıksız kazandırmaların, belirli koşulların varlığı hâlinde edinilmiş mallara eklenecek değerler kapsamında değerlendirilebileceği kabul edilmektedir. Söz konusu elden çıkarmanın amacının katılma alacağını azaltmak olduğunun somut biçimde ortaya konulmasının da önem taşıyabileceği ifade edilmektedir. Bu hükmün, tasfiye arifesinde gerçekleştirilen mal devirlerinin hesabı olumsuz etkilemesini önlemeye yönelik bir güvence işlevi gördüğü söylenebilir.

Katılma alacağı davası açmak için ne kadar süre var?

Katılma alacağı bakımından kural olarak TBK m. 146'daki genel on yıllık zamanaşımı süresinin uygulanabileceği kabul edilmektedir. (Yargıtay HGK, 17.04.2013, E. 2013/8-375) Boşanma hâlinde bu sürenin çoğunlukla boşanma kararının kesinleştiği tarihten itibaren işlemeye başladığı değerlendirilmektedir; ancak konunun somut koşullara göre farklılık gösterebileceği göz önünde bulundurulmalıdır. Evlilik devam ettiği sürece eşler arasındaki alacaklar için zamanaşımının işlemeyeceği kabul edilmektedir. TMK m. 178'deki bir yıllık sürenin katılma alacağı davalarına uygulanamayacağı ise Yargıtay'ın yerleşik içtihadıyla genel kabul görmektedir.

Katılma alacağı davası nerede ve hangi mahkemede açılır?

Katılma alacağına ilişkin davanın kural olarak aile mahkemesinde açılabileceği kabul edilmektedir. Yetkili mahkeme olarak genellikle davalının yerleşim yeri ya da tarafların son müşterek yerleşim yeri aile mahkemesinin esas alındığı görülmektedir. Dava, boşanma davası ile birlikte ya da boşanma kararının kesinleşmesinin ardından ayrı bir dava olarak ileri sürülebilir. Alacak miktarının dava açılırken tam olarak belirlenememesi hâlinde belirsiz alacak davası yoluna başvurulabileceği (HMK m. 107) ve bilirkişi incelemesi sonucunda talebin artırılabileceği değerlendirilmektedir.

Sonuç

Edinilmiş mallara katılma rejimi, Hukuk sistemimizde yasal mal rejimi olarak tüm evliliklere uygulanmakta ve evlilik sona erdiğinde her iki eşe de önemli mali haklar tanımaktadır. Katılma alacağının doğumu, muacceliyeti ve zamanaşımı konularında TMK'da açık bir düzenleme bulunmaması uygulamada çeşitli sorunlara yol açmaktadır. Bu boşluk, söz konusu alanlarda Yargıtay içtihadının belirleyici rol üstlenmesine neden olmuştur.

Katılma alacağı tasfiyenin tamamlanmasıyla doğar ve muaccel olur; faiz tasfiye tarihinden işlemeye başlar. Mevcut uygulamada 10 yıllık genel zamanaşımı süresi geçerlidir. (TBK m. 146) Bu sürenin başlangıcı; tasfiyenin anlaşmayla gerçekleştiği hallerde anlaşma tarihinde, dava yoluyla gerçekleştiği hallerde karar tarihinde işlemeye başlar. Boşanma halinde ise TBK m. 153 gereği evlilik süresince zamanaşımı işlemediğinden süre pratikte boşanma kararının kesinleşmesiyle başlar. Her uyuşmazlığın kendine özgü koşulları bulunduğundan sürece ilişkin değerlendirme için hukuki danışmanlık alınması tavsiye edilmektedir.