İştirak Nafakası Nedir?

İştirak Nafakası Nedir?

Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 182. maddesi, boşanma veya ayrılık kararının ardından velayeti kendisine verilmeyen eşin, ortak çocuğun bakım, eğitim ile diğer giderlerine mali gücüyle orantılı olarak aylık katkıda bulunmasını zorunlu kılmaktadır. Bu katkı iştirak nafakası olarak adlandırılmaktadır. Söz konusu yükümlülüğün temeli velayet hakkı değil, doğrudan anne-baba olmaktan doğan sorumluluktur; dolayısıyla velayeti bulunmayan ebeveyn hiçbir koşulda bu yükümlülükten kurtulamamaktadır. 

İştirak nafakası, Anayasa'nın 41. maddesiyle güvence altına alınan çocuğun temel hakkı niteliğini taşımakta; salt bir ödeme yükümlülüğü olarak değil, çocuğun evlilik birliği dışındaki yaşam koşullarında maddi sıkıntıya düşmesini önlemeye yönelik bir kamu düzeni güvencesi olarak değerlendirilmektedir. Bu özelliği nedeniyle nafaka alacağı üçüncü kişilere devredilemez, nafaka borçlusu tarafından tek taraflı olarak takas konusu yapılamaz, ilama dayalı olanlar haczedilemez ve hak sahibinin ölümüyle ileriye dönük olarak sona erer. 

Nafaka Miktarı Nasıl Belirlenir?

İştirak nafakasında miktar takdiri TMK m. 330 çerçevesinde şekillenmektedir. Kanunda sabit bir hesap formülüne veya hesaplamasına yer verilmemiş olup değerlendirme bütünüyle somut olayın koşullarına göre yapılmaktadır. Aile mahkemesi; çocuğun giderleri, tarafların ekonomik ve sosyal durumu ile çocuğun kendi gelirleri gibi unsurları birlikte dikkate alarak hakkaniyete uygun bir miktara hükmetmektedir.

Çocuğun Giderleri

Mahkeme, çocuğun tüm yaşam giderlerini tek bir nafaka kalemine dahil etmek durumundadır. Bu giderler; beslenme, giyim, barınma (kira veya yurt bedeli), sağlık, eğitim ve öğretim (özel okul, kırtasiye, servis), kişisel gelişim ve dinlenme (müzik kursu, spor, tatil) ile harçlık ve ulaşım kalemlerinden oluşmaktadır. Çocuğun giderleri kalemler halinde ayrı ayrı hüküm konusu yapılamamakta; 'servis ücreti davalı tarafından ayrıca ödenecektir' gibi ilamın ifazı kabiliyeti bulunmayan hükümler üst derece mahkeme kararlarına göre bozulmaktadır. Benzer şekilde iştirak nafakasından bağımsız olarak dershane, okul kıyafeti veya özel kurs giderleri gibi ayrı edim yükümlülüklerine de hükmedilemez.

 

 

Tarafların Ekonomik ve Sosyal Durumu

Nafaka yükümlüsünün tüm gelir kaynakları, malvarlığı ve bakmakla yükümlü olduğu diğer kişiler değerlendirme kapsamına alınmaktadır. Yoksulluk nafakası alan tarafın iştirak nafakası ödeme yükümlülüğü bulunmamaktadır. Çalışabilecek durumda olmasına karşın kendi iradesiyle çalışmayan taraf için mahkeme, tahsili ve yaşı esas alınarak olası kazancı üzerinden nafaka takdir etmektedir. Kira gelirleri veya aile şirketleri aracılığıyla sağlanan örtülü menfaatler gibi olgular, davanın seyrini doğrudan etkileyen delil niteliğinde olmakla beraber; bu nedenle tarafların gerçek ekonomik durumunun mahkemeye eksiksiz beyan edilmesi kritik önem taşımaktadır. 

Velayet hakkı sahibinin ekonomik gücü de mahkeme tarafından hesaba katılmaktadır; zira velayeti bulunan taraf da çocuğun bakım giderlerine katkıda bulunmakla yükümlüdür. Bununla birlikte velayet sahibinin durumunun iyi olması, diğer tarafın iştirak nafakası yükümlülüğünü ortadan kaldırmamaktadır.

Mahkemenin Takdir Yetkisi ve Taleple Bağlılık

Mahkeme nafakayı TMK m. 4 uyarınca hakkaniyete uygun ve serbestçe takdir etmektedir. Birden fazla çocuk söz konusu olduğunda her çocuk için ayrı ayrı nafaka miktarına karar verilmesi zorunludur; toplam bir miktara hükmedilemez. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre boşanma davasında talep edilen miktarın aşılarak iştirak nafakasına hükmedilemez; ancak bu ilkenin iştirak nafakasının kamu düzeniyle ilgili niteliğiyle bağdaşmadığına ilişkin doktrin görüşleri de sürmektedir. Nafaka yükümlüsünün kabul ettiği miktarın altında bir nafakaya karar verilmesi ise hiçbir koşulda mümkün değildir.

Talep üzerine mahkeme, tarafların sosyal ve mali durumlarını göz önüne alarak sonraki yıllar için uygulanacak artış oranını genellikle TÜİK tarafından her yıl yayımlanan ÜFE değerini  hükümde belirleyebilmektedir. Bu düzenleme, nafaka alacaklısını her yıl dava açmak külfetinden korumaktadır. Ayrıca Aile mahkemelerinin iş yükünün azaltılmasına da katkıda bulunmaktadır.

Nafaka Artırılabilir mi? Azaltılabilir mi?

Boşanma kararının çocuklara ilişkin hükümleri maddi anlamda kesin hüküm oluşturmamaktadır. TMK m. 331 uyarınca değişen koşullar, iştirak nafakasının artırılmasını, azaltılmasını veya tamamen kaldırılmasını mümkün kılmaktadır. Yeni miktarın geçerliliği dava tarihinden itibaren başladığından, artırım ya da azaltım davası açılırken zamanlama stratejisi büyük önem taşımaktadır.

Artırım

Çocuğun artan sağlık veya eğitim giderleri, nafaka yükümlüsünün gelirindeki kayda değer artış ya da süregelen enflasyon ve yaşam koşullarındaki değişimler nafaka artırımı için yeterli zemin oluşturmaktadır. Yargıtay'ın istikrar kazanmış içtihadına göre artırım için olağanüstü bir değişiklik şartı aranmamakta; enflasyon ve çocuğun büyümesi hayatın olağan akışı olarak kabul edilerek ÜFE oranında artırıma karar verilmektedir. Nafakanın hükmedildiği tarihten bu yana uzun süre artırım yapılamamış ve çocuğun ihtiyaçları köklü biçimde değişmişse mahkeme ÜFE oranına bağlı kalmaksızın hakkaniyete uygun bir miktara hükmetmektedir.

 

 

Azaltım

Nafaka yükümlüsünün gelirindeki ciddi ve kanıtlanmış düşüş (hastalık, kalıcı iş kaybı gibi), çocuğun kendi gelirinin belirgin biçimde artması ya da velayetin değişmesi azaltıma dayanak oluşturabilmektedir. Ancak kendi kusuruyla zor duruma düşen tarafın azaltım talebi mahkemelerce reddedilebilmektedir; örnek vermek gerekirse işten kendi iradesiyle ayrılmak ya da emekliye ayrılmak tek başına azaltım gerekçesi sayılmamaktadır.

 

 

İştirak Nafakası Ne Zaman Sona Erer?

İştirak nafakası aşağıdaki hallerde mahkeme kararına gerek kalmaksızın kendiliğinden sona ermektedir: çocuğun 18 yaşını doldurması (doğal erginlik), 17 yaşını tamamlamış çocuğun evlenmesi yoluyla erginlik, 15 yaşını doldurmuş küçüğün mahkemece ergin kılınması, nafaka yükümlüsü veya alacaklısının ya da çocuğun ölümü ile gaiplik kararı ve çocuğun evlat edinilmesi. Velayetin nafaka yükümlüsüne geçmesi halinde de mevcut nafaka hükmü sona ermekte; yeni velayet düzenlemesiyle birlikte nafakanın yeniden belirlenmesi gündeme gelmektedir.

Erginlikten Sonra Eğitime Devam Eden Çocuk

TMK m. 328/2 uyarınca ergin çocuğun eğitimine devam etmesi halinde anne ve babanın bakım yükümlülüğü eğitim sona erene dek sürmektedir. Ne var ki bu noktadan itibaren talep edilebilecek nafakanın hukuki niteliği iştirak nafakası olmayıp yardım nafakasıdır; ayrıca bu talep ergin olan çocuğun bizzat kendisi tarafından ileri sürülmesi gerekmektedir. Lise, üniversite ve yükseköğretime hazırlık süreci bu kapsama girmekte; yüksek lisans programları da büyük ölçüde kabul görmekte; doktora programları ise kural olarak kapsam dışında tutulmaktadır.

İştirak Nafakası Ödenmezse Ne Olur?

İcra Takibi ve Maaş Haczi

Elinde nafaka ilamı bulunan alacaklı, icra dairesine başvurabilmektedir. Nafaka davalarında ilamın kesinleşmesi beklenmeksizin ilamlı icra takibi başlatılabilmektedir. 

Tazyik Hapsi (İİK m. 344)

Nafaka ilamını yerine getirmeyen borçlu hakkında alacaklının şikayeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsi kararı verilebilmektedir. Tazyik hapsi bir ceza yaptırımı değil, borçluyu ödemeye zorlamaya yönelik bir icra tedbiridir; ödeme gerçekleştiği anda serbest bırakılma imkanı doğmaktadır. İİK m. 344 uyarınca tazyik hapsine karar vermeye görevli mahkeme icra ceza mahkemesidir. Şikayet hakkı üç aylık süreye tabidir. 

Dava Nerede ve Ne Zaman Açılır?

İştirak nafakası davalarında görevli mahkeme Aile Mahkemesi; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde ise Asliye Hukuk Mahkemesi'dir. 

Sıkça Sorulan Sorular

Velayetim olmasa da çocuğum için nafaka alabilir miyim?

Evet. Çocuğa fiilen bakan tarafın nafaka talep etme hakkı bulunmaktadır. Velayet hakkına sahip olmak, iştirak nafakası talep edebilmek için zorunlu koşul değildir; yargılamada belirleyici olan çocuğa fiilen kimin baktığıdır.

Nafaka borçlusu yurt dışında yaşıyorsa ne yapabilirim?

Türk mahkemelerinde nafaka ilamı alınabilmektedir. Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası ikili sözleşmeler ve 2007 tarihli Hükümler Sözleşmesi çerçevesinde ilgili ülkelerde tenfiz süreci yürütülebilmektedir. 

Boşanmadan önce de nafaka talep edebilir miyim?

Boşanma davası sürecinde çocuk için tedbir nafakası talep edilebilmektedir. Boşanma kararının kesinleşmesiyle tedbir nafakası kendiliğinden sona ermekte; hükümdeki iştirak nafakası ise bu tarihten itibaren işlemeye başlamaktadır.

Nafaka miktarı yetersiz kalırsa ne yapabilirim?

Koşulların değişmesi halinde nafaka artırım davası açılabilmektedir. Yargıtay'ın istikrar kazanmış içtihadlarına göre enflasyon ve çocuğun büyümesi tek başına artırım için yeterli sayılmaktadır. 

Çocuğum 18 yaşını doldurdu ama üniversitede okuyor; nafaka devam eder mi?

İştirak nafakası çocuğun 18 yaşını doldurmasıyla kendiliğinden sona ermektedir. Ancak eğitimine devam eden ergin çocuk, bizzat kendi adına anne veya babasından yardım nafakası talep edebilmektedir. Lise, üniversite ve yüksek lisans programları genellikle bu kapsamında değerlendirilmektedir. Velayet ve nafaka konusundaki diğer önemli bilgiler için Vista Hukuk Bürosu'nun Velayet Davası sayfasını inceleyebilirsiniz.

Nafaka yükümlüsü işsizse de nafaka ödemek zorunda mı?

Nafaka yükümlüsünün işsiz olması veya yalnızca asgari ücretle çalışıyor olması, iştirak nafakası yükümlülüğünü ortadan kaldırmamaktadır. Mahkeme, asgari yaşam standartlarını koruyacak bir düzeyde de olsa çocuğun bakımına katkıda bulunulmasını zorunlu görmektedir.